Voordrachten in 2020

Door te klikken op de datum in onderstaande tabel wordt u naar de samenvatting (indien beschikbaar) van de betreffende lezing geleid.

Indien beschikbaar, vindt u daar ook een hyperlink om de presentatie te downloaden.

....Datum....OnderwerpSprekerLocatie
30-01-20 Quantum raadsels rond zwarte gaten Dr. Marcel L. Vonk Het Hart Eefde
06-02-20 //-lezing: De enigmatische Gallo-Romeinse dodecaëder Drs. Wim Schuur Kristal
20-02-20 Glaciaal geologisch onderzoek Prof. dr. J.J.M van der Meer Kristal
12-03-20 Leven na de Dood van Sterren Prof. dr. E. P.J. van den Heuvel Het Hart Eefde 
23-04-20 Cyclonen: Warmtemotoren van ons klimaat    AFGELAST!! Dr. Michiel L.J. Baatsen Kristal
04-06-20  Machine Learning en Astronomie   AFGELAST!! Dr. C. Dijkstra Het Hart Eefde
17-09-20  Organisch materiaal in ons zonnestelsel Dr. (Ir.) Inge Loes ten Kate Het Hart Eefde
       
       

 30-01-2020   Quantum raadsels rond zwarte gaten


Dr. Marcel L. Vonk

Presentatie van de lezing
Goed toegankelijke Website Quantum Universe

Introductie lezing:

Theorie en experiment gaan in de natuurwetenschappen normaal gesproken hand in hand. Zwarte gaten leken lange tijd een uitzondering op die regel te vormen. Dat zwarte gaten in theorie kunnen bestaan, is al een eeuw bekend, maar het waarnemen van deze mysterieuze objecten - die immers zwart zijn - valt niet mee.

Wat dat betreft leven we in een interessante tijd, waarin het waarnemen van zwarte gaten eindelijk binnen de technische mogelijkheden begint te komen. In februari 2016 kwam bijvoorbeeld het nieuws naar buiten dat door middel van zwaartekrachtsgolven voor het eerst de samensmelting van twee zwarte gaten is waargenomen, en inmiddels zijn daar al enkele tientallen waarnemingen van soortgelijke gebeurtenissen bij gekomen.
Verder werd eerder dit jaar de allereerste foto van een zwart gat gepubliceerd.

Toch loopt de theorie nog altijd ver voor op de waarnemingen - zeker als we ook de quantummechanica in het verhaal meenemen. We komen dan in de wondere wereld van de Hawkingstraling, het al dan niet vernietigen van informatie door zwarte gaten, de vraag of zwarte gaten omgeven worden door "muren van vuur", en nog vele andere interessante open vragen.

In deze lezing zal de spreker de laatste ontwikkelingen in de theorie van zwarte gaten bespreken en de vraag behandelen of en hoe toekomstige experimenten en waarnemingen de vele openstaande vragen kunnen beantwoorden.

Over de spreker:
Dr. Marcel Vonk is als theoretisch natuurkundige werkzaam aan het Institute of Physics van de Universiteit van Amsterdam. Naast onderzoeker is hij enthousiast wetenschapspopularisator en niet onverdienstelijk toernooipokerspeler.
Hij is de auteur van de populairwetenschappelijke boeken "Snaartheorie" (2010) en "Zwarte Gaten - Gevangen in Ruimte en Tijd" (2017).
In het voorjaar van 2020 verschijnt zijn nieuwe boek "De race tegen de schildpad - gedachte-experimenten in de natuurkunde".

06-02-2020 De enigmatische Gallo-Romeinse dodecaëder

Drs. Wim Schuur

Lid Triangulum

Presentatie

Introductie:

dodecaeder

Verspreid over Europa is een honderdtal archeologische voorwerpen gevonden in de vorm van een pentagonale dodecaëder.

Ze dateren uit de eerste paar eeuwen na het begin van de jaartelling en zijn alle gemaakt van brons en veelal goed bewaard gebleven.

De archeologische context is echter niet eenduidig en vaak ook niet beschikbaar.

De betekenis van deze voorwerpen is tot op heden een raadsel. Schriftelijke verwijzingen ontbreken.

Wim Schuur raakte tijdens een vakantie gefascineerd na een bezoek aan het Gallo-Romeins Museum in Tongeren, België.

[website]

Dit museum wijdde destijds een speciale tentoonstelling aan het onderwerp, waarbij het in Tongeren gevonden exemplaar uiteraard centraal stond.

Bezoekers konden in de museumwinkel een replica aanschaffen.

 

20-02-2020    Glaciaal geologisch onderzoek

Prof.em.dr. Jaap J.M. van der Meer

Presentatie van de lezing

Introductie lezing:

Stuwwallen zijn wereldwijd een vast bestanddeel van de glaciale landschapsvormen. Vaak zijn het ook de grootste accumulatievormen in een gebied.

De stuwwal van de Oost-Veluwe is bijvoorbeeld meer dan 50 km lang, 20 km breed en meer dan 200 m dik.

Toen ik ging studeren en me tot het koude deel van de aardwetenschappen wendde, leerde ik ‘de ijskap heeft ze opgeduwd’ en dat was het, geen idee hoe dat ging, wanneer tijdens de glaciatie het gebeurde of hoe lang dat opduwen duurde.
Ondertussen weten we een deel van de antwoorden, maar veel details, met name de condities waaronder ze vormen, ontgaan ons nog steeds.

Aan de hand van stuwwallen in Nederland, Spitsbergen, IJsland en in de Alpen, van verschillende omvang en ouderdom, zullen we kijken naar wat we weten over de geologische en klimatologische condities waaronder ze gevormd zijn en zelfs iets over de duur van het proces.

Over de spreker:

Jaap J.M. van der Meer studeerde Fysische Geografie aan de Universiteit van Amsterdam en bleef daar als medewerker totdat hij in 2000 naar Londen vertrok als hoogleraar Fysische Geografie. In 2011 is hij met pensioen gegaan.

Na zijn studie werd hij glaciaal geo(morfo)loog en richtte hij zich met name op dynamische landvormen zoals stuwwallen en drumlins en op de microscopische studie van glaciale sedimenten.
Er verschenen meer dan honderd wetenschappelijke artikelen van zijn hand en hij publiceerde enkele boeken. Prof. van der Meer publiceert nog steeds.

 
12-03-2020  Leven na de Dood van Sterren
 
Prof.Dr. Ed P.J.. van den Heuvel      Vrije Universiteit Brussel / Universiteit van Amsterdam
 
Introductie lezing:

Leven na de Dood van Sterren:
Witte Dwergen, Zwarte Gaten en Neutronensterren

Presentatie van de lezing (alleen voor leden)

Daar Zon en sterren hun eigen materiaal (voornamelijk waterstof) als – nucleaire – brandstof gebruiken, is hun levensduur eindig. Voor sterren met relatief kleine massa zoals onze Zon, is de levensduur heel lang: 10 miljard jaar of langer. De Zon is nog niet eens halverwege deze tijd.

Zware sterren leven veel korter. Een ster die 30 maal zoveel massa heeft als de Zon, straalt per seconde 100 000 maal zoveel energie (licht en warmte) uit als de Zon, en zo’n ster is al na 5 miljoen jaar opgebrand: hij leeft 2000 maal korter dan de Zon.

Wat gebeurt er met een ster als hij is opgebrand? De laatste 50 jaar zijn we hierover veel te weten gekomen. We weten nu dat sterren tot ongeveer 8 maal zo zwaar als de Zon een uitgebrande pit achterlaten, een zogenaamde “witte dwerg”: een ster niet groter in middellijn dan de Aarde, maar met een massa van tussen 0.5 en 1.4 keer de massa van de Zon (honderdduizenden malen de massa van de Aarde). De rest van de ster is in het stadium van “Rode reus” zachtjes de ruimte in geblazen.

In sterren zwaarder dan 8 maal de Zon is de uitgebrande kern van de ster te zwaar om een witte dwerg te vormen. Hij stort in tot een onvoorstelbaar dicht object: een neutronenster of een zwart gat. Een neutronenster met 1.5 maal de massa van de Zon (450 000 maal de massa van de Aarde) heeft een middellijn van slechts 20 km. Bij deze instorting komt zoveel zwaartekrachts-energie vrij dat de rest van de ster met een snelheid van 10 000 km/s de ruimte wordt in geslingerd: we nemen die explosie waar als een Supernova: een ster die tijdelijk even helder is als een heel Melkwegstelsel.

We kennen nu in ons Melkwegstelsel bijna 3000 van deze neutronensterren. We nemen ze waar als “radio-pulsars”: radiobronnen aan de hemel die zeer regelmatige pulsen radiogolven uitzenden. In sterren die meer dan 20 keer zo zwaar zijn als de Zon is de uitgebrande kern te zwaar om als neutronenster achter te blijven: die kern stort volledig in en vormt een “zwart gat”.We kennen in ons Melkwegstelsel nu enkele tientallen van zulke zwarte gaten, in dubbelsterren waarbij de andere ster een gewone ster is. In de lezing wordt uitgelegd hoe we deze zwarte gaten herkennen, en ook hoe onlangs zwaartekrachtsgolven ontdekt zijn, veroorzaakt door het samensmelten van dubbelsterren die uit twee zwarte gaten of twee neutronensterren bestaan.

Voor de ontdekking van de zwaartekrachtsgolven werd in 2017 de Nobelprijs Natuurkunde toegekend.

Over de spreker:

Edward P.J. van den Heuvel (1940) studeerde sterrenkunde te Utrecht, waar hij in 1968 promoveerde. Hij is emeritus hoogleraar sterrenkunde van de Vrije Universiteit Brussel en de Universiteit van Amsterdam, waar hij sinds 1974 werkzaam is.
Zijn onderzoeksterrein betreft de late evolutiestadia van sterren, in het bijzonder neutronensterren en zwarte gaten in dubbelsterren.
In 1995 ontving hij de Spinozaprijs, in 2002 de Descartesprijs van de Europese Commissie en in 2019 de Viktor Ambarsumian International Science Prize van de Armeense regering.
Hij is onder meer lid van KNAW (1982), Honorary Fellow van de Indian Academy of Sciences en de Royal Astronomical Society, London.
Hij was medeoprichter van het Artis Planetarium en was gedurende 12 jaar lid van het Artis Bestuur.
Van 2003-2011: voorzitter van het bestuur van Stichting Museum Sterrenwacht „Sonnenborgh“ te Utrecht. 

 

23-04-2020  Cyclonen: Warmtemotoren van ons klimaat   LEZING AFGELAST

Dr. Michiel L.J. Baatsen  IMAU Universiteit van Utrecht

Introductie:

De omstandigheden op onze planeet worden in sterke mate bepaald door de hoeveelheid warmte die er binnenkomt en weer buitengaat. De verhouding hiertussen is niet overal gelijk, waardoor er op de ene plek energie over is, terwijl er elders een tekort is. Dat leidt tot een grootschalige stroom van warmte tussen de lage en hoge breedtes (van de tropen naar de polen).
Een belangrijk mechanisme waarmee deze warmtestroom plaatsvindt is via cyclonen, die dus cruciaal zijn voor de energiehuishouding op aarde.
Mijn doel is om te vertellen wat cyclonen zijn, hoe ze zich vormen, welke rol ze hebben in het klimaat en op welke manier ze ons beïnvloeden.
In de meest algemene zin is een cycloon een werveling die verschillende luchtsoorten met elkaar mengt. Afhankelijk van de omstandigheden kennen we tropische, sub-tropische en extra-tropische cyclonen die elk gedreven worden door verschillende processen. Tropische cyclonen kennen we ook als Hurricanes of Typhoons en komen in onze streken niet voor, terwijl extra-tropische cyclonen verantwoordelijk zijn voor onze typische winterstormen (zoals we er met name in februari een hoop hebben gezien).
Omwille van de cruciale rol die cyclonen spelen in het klimaat is het belangrijk om te begrijpen hoe ze werken. Vooral het vooruitzicht op een snel veranderend klimaat werpt vragen op over wat we kunnen verwachten van cyclonen in de toekomst; worden het er meer, worden ze sterker, komen ze op andere plekken voor? Waar mogelijk, zal ik ook proberen een antwoord te geven op deze vragen.

Over de spreker:

Michiel Baatsen is klimaatwetenschapper en Junior Universitair Docent bij het IMAU aan de Universiteit Utrecht. Hij werkt voornamelijk met klimaatmodellen en doet onderzoek naar het klimaat in het verre verleden, wanneer dat veel warmer was dan nu. Het simuleren en reproduceren van zulke omstandigheden zorgt ervoor dat we zowel het klimaat als de gebruikte modellen beter kunnen begrijpen en betere verwachtingen kunnen maken voor de toekomst.
Michiel heeft in eerste instantie Natuurkunde gestudeerd aan de Universiteit Antwerpen, gevolgd door een Master Climate Physics in Utrecht. Daarbij liep hij stage op het KNMI en schreef een scriptie over de toekomstige impact van cyclonen in West-Europa. Zijn promotie-onderzoek was gericht op het simuleren van het uitzonderlijk warme klimaat dat heerste tijdens het Eoceen, zo'n 55 tot 35 miljoen jaar geleden. Sindsdien houdt hij zich bezig met het begrijpen van warme klimaten in het algemeen en de mogelijke consequenties ervan.

04 06 2020 AIstronomie: hoe computers leren van sterrenkundige data   LEZING AFGELAST
 
Dr. C. Dijkstra

Introductie lezing:

Artificial Intelligence (AI), ofwel Kunstmatige Intelligentie, is een wetenschap waarbij geprobeerd wordt om taken die door mensen uit worden gevoerd, uit te laten voeren door machines, software en apparaten. Als mens kunnen wij veel verschillende taken uitvoeren, zoals lopen, horen, zien, ruiken, voelen en denken. Machine Learning (ML) is dat onderdeel van AI waarbij getracht wordt om computers te laten denken zoals mensen. Een van de toepassingen voor ML is het automatisch analyseren van grote hoeveelheden, uiteenlopende soorten, data. ML kan helpen met het vinden van structuren in deze data die door mensen vaak niet gevonden kunnen worden. Verder kan ML helpen met het doen van voorspellingen o.b.v. de data, iets waar wij als mensen vervolgens actie op kunnen ondernemen. Ook in het sterrenkundig onderzoek is de hoeveelheid verzamelde data in de loop der jaren explosief gegroeid en wordt ML steeds vaker ingezet door astronomen om deze data te analyseren en daarmee de raadselen van het universum te doorgronden. In deze lezing ga ik in detail in op wat ML is, hoe het gebruikt wordt in het huidige sterrenkundige onderzoek, en welke mogelijkheden ML in de toekomst verder kan bieden aan astronomen.

Over de spreker:

 17-09-2020 Organisch materiaal in ons zonnestelsel

Dr. (Ir.) Inge Loes ten Kate

Introductie lezing:

We vinden organisch materiaal overal in ons zonnestelsel. Wat is dat buitenaardse organisch materiaal en waarom is dit buitenaardse materiaal zo interessant? Dit zijn de eerste vragen die altijd, terecht, gesteld worden. In deze lezing vertel ik wat organisch materiaal is, waarom het van belang is en waar en hoe we het vinden. Én ik probeer een antwoord te formulieren op de vraag: ‘heeft buitenaards organisch materiaal een rol gespeeld in het ontstaan van leven op aarde?’ op basis van wat we inmiddels weten van dit organische materiaal. 
 

Over de spreker:

Astrobiologist

Department of Earth Sciences
Faculty of Geosciences
Utrecht University